Ballada o Pani Twardowskiej

„Jedzą piją, lulki palą,

Tańce, hulanki i swawola(…)”

Te znajome wersy i – dodajmy – wciąż aktualne, są tylko pretekstem do spotkania w Filharmonii Sudeckiej pod patronem „Twardowskich”.

Dokładnie 105 lat wstecz od 9 maja 2026 roku (09.05.1921) swoją premierę w Teatrze Wielkim w Warszawie miał balet Ludomira Różyckiego – „Pan Twardowski”. O ile wcześniejsze próby sceniczne Różyckiego, by wymienić tylko opery: „Bolesław Śmiały”, „Meduza” podzieliły środowisko muzyczne na orędowników i zagorzałych krytyków Różyckiego (m.in. najbliższe otoczenie Karola Szymanowskiego), tak „Twardowski” przyniósł kompozytorowi olbrzymi rozgłos i okazał się jego pierwszym z największych sukcesów scenicznych (mimo niegasnącej zazdrości krytyków). Dość napisać, że w samej Warszawie przed 1945 rokiem utwór doczekał niemal 500 prezentacji, a po wojnie balet również cieszył się niegasnącą popularnością na najważniejszych polskich i zagranicznych scenach baletowych. Należy dodać, że popularność dzieła skłoniła dyrygentów do stworzenia „Suity” z baletu – tradycja słowna niesie, że jej pierwszym wykonawcą i pomysłodawcą był Grzegorz Fitelberg. Później tę tradycję kontynuował m.in. W. Rowicki, A. Wicherek, R. Satanowski. Kompletnie nowe spojrzenie zaproponował M. Tomasiewicz, który przeprowadza historię „Twardowskiego” w kluczowych scenach dla libretta baletu (m.in. Rynku krakowskiego, wejścia diabła przez komin, zwiedzania olkuskich kopalń srebra, wędrówkach po komnatach królewskich Zygmunta Augusta, a także fantastycznych krainach Wschodu, aż po taniec przed karczmą „Rzym”).

W naszej kulturze niemniej ważną wśród Twardowskich jest – „Pani Twardowska”, czyli ballada Adama Mickiewicza, której tekst wykorzystał Stanisław Moniuszko w swojej kantacie z 1869 roku. Należy wspomnieć, że Moniuszko interesował się tematem „czarnoksiężnika Twardowskiego”, namawiając najpierw Józefa Ignacego Kraszewskiego, a potem Oskara Korwin-Milewskiego do napisania libretta operowego dla niego (ostatecznie, wszelkie próby skończyły się na prasowych rewelacjach, bez pokrycia w literackiej i muzycznej rzeczywistości). Kantata Moniuszki napisana jest z wielkim polotem, w której uwagę zwracają elementy taneczne (m.in. Chóralny Krakowiak czy Polonez Twardowskiego) oraz barwne wykorzystanie głosów solowych, zwłaszcza partii tenorowej w roli Mefistofelesa.

Fantastyczną, niemal nieprawdopodobną historią życia, godną „Twardowskiego” można przypisać również…Romualdowi Twardowskiemu. Ten niezwykły erudyta, wszechstronny kompozytor, pedagog, niezwykle bystry krytyk i obserwator życia muzycznego swoje próby baletowe poświęcił innemu tekstowi kultury o słynnym czarnoksiężniku – „Uczniowi czarnoksiężnika” na bazie J. W. Goethego. W ten sposób powstały m.in. „Posągi czarnoksiężnika” – na marginesie – których pisanie nałożyło się z poznaniem muzyki Różyckiego do…”Pana Twardowskiego”. Przewrotność losu, która co rusz dotykała R. Twardowskiego, została potraktowana przez nas dosłownie: o to w konkury z legendarnymi postaciami kultury pisanej stanie prawdziwy Twardowski. Przemówi do nas muzyką „3 Tańców Polskich” (Polonez, Taniec renesansowy, Mazur) z 1982 roku (napisanych dla Polskiego Radia), które niejako uzupełnią rytm tańców obecnych w „Suicie” L. Różyckiego.

Podróż z muzyką Różyckiego zatrzymaną przed karczmą, z uzupełnieniem tanecznym Twardowskiego, a kontynuowaną już w „Rzymie” piórami Mickiewicza i Moniuszki zwieńczymy muzyką tego ostatniego. Koncert zamknie „Kulig” i „Mazur” z 4-go aktu „Strasznego dworu” (1864), którego muzyka posłużyła, znów przewrotnie… „Pani Twardowskiej”.